Wyniki insulinooporności: jak czytać glukozę, insulinę i HOMA-IR?

Odbierasz wyniki z laboratorium. Glukoza w normie, insulina „mieści się w zakresie”. Mimo to po obiedzie zasypiasz, a wieczorem ciągnie Cię do słodkiego. Coś się tu nie zgadza? Wyniki insulinooporności często mówią więcej, niż widać na pierwszy rzut oka, tylko trzeba je czytać razem.

W poprzednim wpisie przeszłyśmy przez diagnozowanie insulinooporności: objawy, sensowne badania i to, dlaczego sama glukoza na czczo często nie wystarcza. Teraz masz wyniki w ręce i pewnie myślisz: „No dobrze, ale co to właściwie znaczy?”. Poniżej idę po kolei przez glukozę, insulinę, HOMA-IR, krzywą cukrową i HbA1c. Na końcu są tabele, w których sprawdzisz swój układ wyników.

Dlaczego same normy laboratoryjne mogą nie wystarczyć?

Wyniki insulinooporności czyta się razem: glukozę i insulinę na czczo, wskaźnik HOMA-IR, a jeśli był robiony, także test obciążenia glukozą (OGTT) z insuliną. Prawidłowa glukoza nie wyklucza insulinooporności, bo organizm potrafi długo trzymać ją w normie dzięki wysokiej insulinie. HOMA-IR powyżej 2,5 często traktuje się jako sygnał insulinooporności, ale jednego progu dla wszystkich nie ma.

Sam wynik „w normie” mówi tylko, że mieścisz się w zakresie przyjętym przez dane laboratorium. Nie mówi, czy organizm utrzymuje cukier bez wysiłku, czy już musi się mocno napracować. Wiele osób patrzy tylko na kolumnę z normą i gdy nie ma czerwonej strzałki, czuje ulgę. Przy insulinooporności to bywa za mało.

Najbardziej dotyczy to insuliny. Laboratoria podają dla niej szeroki zakres, więc wynik „w normie” może już pokazywać, że trzustka wydziela więcej insuliny niż kiedyś. Do tego laboratoria mierzą insulinę różnymi metodami i wyników nie zawsze da się porównać ^[1].

Jaka glukoza na czczo jest prawidłowa?

Według Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (PTD) prawidłowa glukoza na czczo to 70-99 mg/dl. Wynik 100-125 mg/dl to nieprawidłowa glikemia na czczo. Od 126 mg/dl trzeba sprawdzić, czy to cukrzyca, zwykle powtarzając badanie.

Prawidłowa glukoza nie wyklucza jednak insulinooporności. Organizm może długo trzymać ją w dobrym zakresie, wydzielając coraz więcej insuliny. Na papierze cukier wygląda spokojnie, ale trzustka pracuje na wysokich obrotach. Dlatego sama glukoza na czczo, bez insuliny, pokazuje tylko kawałek obrazu.

Co mówi insulina na czczo?

Insulina na czczo pokazuje, ile wysiłku organizm wkłada w utrzymanie prawidłowej glukozy. Dlatego przy podejrzeniu insulinooporności bada się ją razem z glukozą.

Przykład: dwie osoby mają glukozę na czczo 88 mg/dl. U pierwszej insulina wynosi 5 µIU/ml, u drugiej 16 µIU/ml. Glukoza wygląda tak samo, ale to mogą być dwie zupełnie różne sytuacje. Druga osoba może potrzebować dużo więcej insuliny, żeby utrzymać cukier w ryzach.

W poprzednim wpisie jako orientacyjny punkt odniesienia dla insuliny na czczo podałam 3-8 µIU/ml. To wartość z praktyki, a nie oficjalna norma. Wynik zawsze ocenia się razem z resztą: glukozą, HOMA-IR, objawami, masą ciała, obwodem talii, lipidogramem, stanem zapalnym oraz historią zdrowia.

Czy insulina 12 albo 15 zawsze oznacza problem? Nie. To raczej sygnał: „sprawdźmy, co dzieje się dalej”.

Jaki HOMA-IR oznacza insulinooporność?

Najczęściej przyjmuje się, że HOMA-IR poniżej 1,5 wygląda dobrze, okolice 2 wymagają uważniejszego spojrzenia, a wynik powyżej 2,5 często traktuje się jako sygnał insulinooporności. HOMA-IR liczy się z glukozy i insuliny na czczo. Pokazuje, ile insuliny potrzeba, żeby utrzymać dany poziom cukru ^[2].

Jednego progu dla wszystkich jednak nie ma. W różnych badaniach przyjmuje się różne wartości, najczęściej między 2,0 a 3,0. Polscy badacze przeanalizowali dokumentację 854 młodych kobiet z PCOS i wyznaczyli próg od 2,1. To zgadza się z progiem powyżej 2,0, którego używa European Group for the Study of Insulin Resistance ^[3].

HOMA-IR jest więc jak lampka kontrolna w aucie. Przydaje się, ale nie mówi wszystkiego o silniku.

Jak czytać krzywą cukrową i insulinową?

Jeśli glukoza i insulina na czczo są zdjęciem, to OGTT, czyli doustny test obciążenia glukozą, jest krótkim filmem. Pokazuje, jak organizm reaguje po wypiciu roztworu z 75 g glukozy.

Standardowo ocenia się glukozę na czczo i po 2 godzinach. Według PTD wynik po 2 godzinach poniżej 140 mg/dl jest prawidłowy. 140-199 mg/dl to nieprawidłowa tolerancja glukozy, a od 200 mg/dl to jedno z kryteriów rozpoznania cukrzycy.

Coraz więcej uwagi zwraca się też na glukozę po godzinie. Międzynarodowa Federacja Diabetologiczna (IDF) w 2024 roku uznała, że glukoza po 1 godzinie od 155 mg/dl oznacza stan przedcukrzycowy (fachowo: hiperglikemię pośrednią), nawet gdy wynik po 2 godzinach jest prawidłowy. Wynik od 209 mg/dl po godzinie IDF traktuje jako cukrzycę typu 2 ^[4].

Przy insulinooporności dużo mówi też krzywa insulinowa. To oznaczenie insuliny razem z glukozą, najczęściej na czczo, po 1 i po 2 godzinach. Glukoza może wrócić do normy, a insulina w tym czasie bardzo mocno skoczyć albo długo nie spadać. To znak, że organizm radzi sobie z cukrem, ale dużym kosztem. W badaniu z udziałem Japończyków mieszkających w USA moment, w którym insulina osiągała szczyt, pomagał przewidzieć ryzyko cukrzycy typu 2 ^[5].

Dla insuliny w OGTT nie ma jednak takich jednolitych kryteriów jak dla glukozy. Dlatego wartości insuliny w tabelach niżej są orientacyjne.

Co pokazuje HbA1c?

Hemoglobina glikowana, czyli HbA1c, pokazuje średni poziom cukru z ostatnich 2-3 miesięcy. Jest wygodna, bo jeden gorszy poranek nie zmienia jej tak jak glukozy na czczo. Nie pokaże jednak wczesnych skoków cukru po posiłkach ani wysokiej insuliny.

Według PTD HbA1c 5,7-6,4% może sugerować stan przedcukrzycowy. Wtedy potrzebne są dalsze badania, najlepiej OGTT. HbA1c od 6,5% to jedno z kryteriów rozpoznania cukrzycy.

Jakich błędów unikać przy czytaniu wyników?

Pierwszy błąd to patrzenie tylko na glukozę. Drugi to uznanie, że brak czerwonej strzałki oznacza brak problemu. Trzeci to liczenie HOMA-IR bez sprawdzenia, w jakich warunkach zrobiono badania.

OGTT robi się rano, na czczo, po przespanej nocy. Przed badaniem nie ograniczaj węglowodanów. W trakcie testu trzeba spokojnie siedzieć, a glukozę bada się z krwi pobranej z żyły.

To naprawdę ma znaczenie. Nieprzespana noc, infekcja, stres, mocny trening albo kilka dni z bardzo małą ilością węglowodanów przed badaniem mogą sprawić, że wynik nie pokaże Twojej typowej reakcji.

Sprawdź swoje wyniki: tabele

Tabele pokazują typowe układy wyników glukozy i insuliny. Progi glukozy pochodzą z zaleceń PTD i stanowiska IDF ^[4]. Progi insuliny to orientacyjne wartości z praktyki, bo dla insuliny nie ma oficjalnych norm, a wyniki różnią się między laboratoriami.

Glukoza i insulina na czczo

Scenariusz	Glukoza na czczo	Insulina na czczo	Co to może oznaczać?
A. Bardzo dobry wynik	75-90 mg/dl	2-6 µIU/ml	Organizm prawdopodobnie dobrze reaguje na insulinę. Cukier jest stabilny, a trzustka nie musi wydzielać dużo insuliny.
B. Możliwy początek zaburzeń	85-95 mg/dl	7-12 µIU/ml	Glukoza nadal wygląda dobrze, ale insulina zaczyna rosnąć. Organizm może już potrzebować więcej insuliny, żeby utrzymać cukier w normie.
C. Glukoza prawidłowa, insulina wysoka	80-95 mg/dl	13-25 µIU/ml	Cukier jest w normie, ale kosztem większej ilości insuliny. To częsty obraz insulinooporności na czczo.
D. Glukoza wyżej, insulina wysoka	95-125 mg/dl	15-30 µIU/ml	Organizmowi coraz trudniej utrzymać prawidłową glukozę. Przy glukozie 100-125 mg/dl mówimy o nieprawidłowej glikemii na czczo, czyli możliwym stanie przedcukrzycowym.
E. Glukoza wysoka, insulina niska	>100 mg/dl	<4 µIU/ml	Wynik wymagający szczególnej uwagi. Cukier jest podwyższony, a odpowiedź insulinowa może być zbyt słaba. Omów go z lekarzem.

Glukoza i insulina po 1 godzinie OGTT

Scenariusz	Glukoza po 1 h	Insulina po 1 h	Co to może oznaczać?
A. Reakcja prawidłowa	<155 mg/dl	<50 µIU/ml	Organizm dobrze radzi sobie z glukozą po obciążeniu. Insulina rośnie, ale nie nadmiernie.
B. Glukoza prawidłowa, insulina wysoka	<155 mg/dl	50-120 µIU/ml	Organizm „gasi” glukozę dużą ilością insuliny. To może sugerować wczesną insulinooporność.
C. Glukoza prawidłowa, insulina bardzo wysoka	<155 mg/dl	>120 µIU/ml	Cukier wygląda dobrze, ale trzustka musi wydzielić bardzo dużo insuliny, żeby go utrzymać w ryzach.
D. Glukoza podwyższona, insulina wysoka	155-208 mg/dl	≥50 µIU/ml	Według IDF to już stan przedcukrzycowy. Wysoka insulina sugeruje bardziej zaawansowaną insulinooporność. Często idzie w parze z sennością po posiłku, głodem lub spadkiem energii.
E. Glukoza podwyższona, insulina niska	≥155 mg/dl	<20 µIU/ml	Glukoza rośnie, a insulina nie odpowiada wystarczająco mocno. Taki wynik koniecznie skonsultuj z lekarzem, a od 209 mg/dl jak najszybciej.

Glukoza i insulina po 2 godzinach OGTT

Scenariusz	Glukoza po 2 h	Insulina po 2 h	Co to może oznaczać?
A. Powrót do normy, bardzo dobry wynik	<120 mg/dl	<20 µIU/ml	Glukoza i insulina ładnie wracają w dół. To zwykle oznacza dobrą wrażliwość na insulinę.
B. Glukoza w normie, insulina nadal wysoka	<120 mg/dl	20-60 µIU/ml	Cukier wygląda dobrze, ale insulina nie spada tak, jak powinna.
C. Glukoza formalnie prawidłowa, ale nie idealna	120-139 mg/dl	30-50 µIU/ml i więcej	Glukoza po 2 godzinach mieści się w normie, bo jest poniżej 140 mg/dl. Przy wysokiej insulinie może jednak sugerować, że organizm jest już przeciążony.
D. Glukoza podwyższona, insulina wysoka	140-199 mg/dl	>50 µIU/ml	To może oznaczać nieprawidłową tolerancję glukozy, czyli możliwy stan przedcukrzycowy. Wysoka insulina sugeruje, że organizm mocno walczy o obniżenie cukru.
E. Glukoza wysoka, insulina niska	≥140 mg/dl	<10 µIU/ml	Cukier pozostaje podwyższony, a odpowiedź insulinowa jest słaba. Taki wynik wymaga konsultacji lekarskiej, szczególnie gdy glukoza zbliża się do 200 mg/dl lub ją przekracza.
F. Glukoza niska, insulina nadal wysoka	<70 mg/dl	>20 µIU/ml	Może sugerować reaktywny spadek cukru po obciążeniu. U części osób pojawia się wtedy drżenie rąk, senność, wilczy głód, potliwość albo nagły spadek energii.

We wszystkich tabelach scenariusz E opisuje sytuację, w której trzustka nie nadąża z wydzielaniem insuliny. Tak zwykle wygląda droga do cukrzycy typu 2, gdy komórki trzustki produkujące insulinę stopniowo się wyczerpują ^[6]. Scenariusz F to obraz tzw. hipoglikemii reaktywnej, czyli spadku cukru kilka godzin po posiłku lub po obciążeniu glukozą ^[7].

Jeśli masz senność po posiłkach, napady głodu, trudność ze schudnięciem, PCOS albo nieprawidłowy lipidogram, omów wyniki z lekarzem lub dietetykiem klinicznym. Tabele ułatwią Ci tę rozmowę, ale diagnozy nie zastąpią.

Najczęstsze pytania

Co zrobić, gdy wyniki sugerują insulinooporność?

Najpierw: nie panikuj. Nie lecz się też na własną rękę na podstawie kalkulatora HOMA-IR. Zbierz wyniki i omów je z lekarzem, zwłaszcza gdy masz nieprawidłową glukozę, wysoką insulinę, objawy hipoglikemii reaktywnej, PCOS, tłuszcz na brzuchu, nadciśnienie albo zły lipidogram.

Jeśli lekarz potwierdzi problem, podstawą są zwykle zmiany na co dzień: lepiej złożone posiłki, więcej białka i błonnika, dobrze dobrana ilość węglowodanów, ruch, sen oraz mniej stresu. PTD zaleca osobom ze stanem przedcukrzycowym co najmniej 150 minut ruchu tygodniowo, a przy nadwadze lub otyłości także redukcję masy ciała. WHO zaleca dorosłym 150-300 minut umiarkowanego ruchu tygodniowo ^[8].

Jak przełożyć wyniki na codzienne jedzenie, pokazuję we wpisie jak węglowodany sterują insuliną. Do podstaw wrócisz w tekście czym jest insulinooporność. A jeśli wolisz od razu mieć rozpisane posiłki na dwa tygodnie, z gramaturami i listą zakupów, sprawdź mój jadłospis Low Carb na 14 dni.

O autorce

Nazywam się Agnieszka Józefowicz-Giesak. Jestem psychodietetyczką i autorką Tłustych Garów. Tworzę jadłospisy, e-booki i materiały o diecie Low Carb, Keto oraz żywieniu z niskim IG. Pokazuję, że ograniczenie węglowodanów nie musi oznaczać nudnego jedzenia ani gotowania osobno dla każdego domownika. Ten materiał ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji z lekarzem lub dietetykiem.

Źródła

[1] Marcovina S i wsp. Standardization of insulin immunoassays: report of the American Diabetes Association Workgroup. Clin Chem. 2007;53(4):711-716. doi.org/10.1373/clinchem.2006.082214

[2] Matthews DR i wsp. Homeostasis model assessment: insulin resistance and beta-cell function from fasting plasma glucose and insulin concentrations in man. Diabetologia. 1985;28(7):412-419. doi.org/10.1007/BF00280883

[3] Biernacka-Bartnik A i wsp. The cut-off value for HOMA-IR discriminating the insulin resistance based on the SHBG level in women with polycystic ovary syndrome. Frontiers in Medicine. 2023;10:1100547. doi.org/10.3389/fmed.2023.1100547

[4] Bergman M i wsp. International Diabetes Federation Position Statement on the 1-hour post-load plasma glucose for the diagnosis of intermediate hyperglycaemia and type 2 diabetes. Diabetes Res Clin Pract. 2024;209. Omówienie na stronie IDF: idf.org

[5] Hayashi T i wsp. Patterns of insulin concentration during the OGTT predict the risk of type 2 diabetes in Japanese Americans. Diabetes Care. 2013;36(5):1229-1235. pmc.ncbi.nlm.nih.gov

[6] DeFronzo RA. From the triumvirate to the ominous octet: a new paradigm for the treatment of type 2 diabetes mellitus. Diabetes. 2009;58(4):773-795. doi.org/10.2337/db09-9028

[7] Brun JF, Fedou C, Mercier J. Postprandial reactive hypoglycemia. Diabetes Metab. 2000;26(5):337-351. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov

[8] Bull FC i wsp. World Health Organization 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour. Br J Sports Med. 2020;54:1451-1462. doi.org/10.1136/bjsports-2020-102955